Lời
dẫn:
Nhân vật sắp trò chuyện với chúng ta
là một người đàn ông. Sáu tuổi, miệng còn hơi sữa, ở trần truồng, chửa biết chỗ
nào khác ngoài gốc mít đống rơm nhà mình, cậu bé tên Vẽ được “bán” làm con nuôi
cho một ông thư lại hiếm muộn của giặc Pháp, bị đày đọa trần đời có một bởi một
“chúa bà” (địa chủ) tàn độc, nai lưng bé thơ ra làm như con bò con trâu bất kể
đêm – ngày, nóng – lạnh, khỏe – ốm. Từng phải ăn ròng rã nhiều tháng bằng thứ
cơm gạo trộn dầu hỏa dầu luyn chỉ vì một lần mải chơi chắt chơi chuyền ở đầu
cổng. Lớn lên, trốn theo bộ đội cụ Hồ đi đánh giặc, bị giặc bắt, trên những
chuyến tàu chở tù binh lạnh ngắt lưỡi hái tử thần, từng trực tiếp tay không đấm
chết nhiều tên chỉ điểm (mật thám) người Việt trên những nẻo đường “lưu đày”
khiến giặc Pháp sợ xanh mắt mèo. Dăm năm đằng đẵng, bị tù đày tận khổ khắp Hỏa
Lò, Hải Phòng, ra chuồng cọp Côn Đảo. Sau cải cách ruộng đất, chính bà mẹ nuôi
của Vẽ phải thắt cổ tự tử trong căn nhà hoang vắng khi đang mang thai, chính bố
nuôi đi ở tù vì dính “thành phần” quá nặng. Giữa lúc ấy, ba mươi năm sau kể từ
ngày lưu lạc, tình cờ có người mách nước rằng anh Vẽ cũng còn có một… quê hương
ở nơi nào xa lắm, anh là đứa con bị đem cho đem bán. Kỳ công tìm về làng theo
cái sơ đồ nghệch ngoạc vẽ của một người tù sau cải cách, chàng Vẽ tìm về cố
hương: bố đã bị giặt Pháp giết, gia đình ly tán không ai còn nhận ra gương mặt
đứa con bất hạnh phiêu bạt 30 năm trời kia nữa. Trên ban thờ nghi ngút khói
nhang, anh Vẽ nhận ra là “bài vị” của… chính mình. Cuối đời, họa vô đơn chí: vì
đưa toàn bộ hồ sơ “thành tích” của mình cho một cán bộ xã xem xét, cơn lụt lội
ngẫu hứng tràn qua, ông Chủ tịch xã bị đột tử, giấy tờ bị nước sông Hồng cuốn
mất, cụ Vẽ đành sống không có chế độ gì, sống một mình trong căn nhà vách lá
tồi tàn ở xã Tình Cương, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ…
 |
| Ông già bệnh tật sống một mình, căn nhà lợp lá cọ, vách đất và con chó nhỏ. |
Quá trình bị hành hạ “lao động khổ sai” từ khi lên
bảy tuổi đầu, thời kỳ dài bị tù đày ở những địa ngục trần gian khét tiếng nhất
đã làm cho ông Vẽ, ở tuổi 75 biến thành một cái ổ bệnh tật tang thương. Đi lại
dò dẫm, dạ dày đau, dây thần kinh đau đến mức mỗi lần muốn đứng lên ngồi xuống,
phải thọc cả tứ chi xuống mặt đất mà từ từ bẩy, ẩy, dướn, toàn thân đau như
hành xác. Người ta bảo, nếu có tiền, phải thay mấy cái dây chằng ở cột sống.
Cơm niêu nước lọ. Căn nhà lợp lá cọ giữa bạt ngàn xanh của sắn rù, cọ già, rơm
rạ – nó có cái vẻ thơ mộng của sự khốn khó. Ông Vẽ thường ngước lên ban thờ,
ở đó có ông bà ông vải, bố mẹ, chốn nương náu cuối cùng mà càng phiêu dạt nhục
nhằn, càng về cõi già nua, ông mới lại càng thấy đau đáu, thiêng liêng.
